Vì sao các khoản vay nhỏ ngày càng phổ biến
Thu nhập của phần lớn người lao động ở Việt Nam không rơi đều theo tháng. Người bán hàng online, shipper, thợ sửa xe, tiểu thương ở chợ đầu mối đều có tháng kiếm khá và tháng gần như trắng tay. Khi việc cần tiền xuất hiện đúng vào tháng thấp điểm, vay tiêu dùng cá nhân là lối ra nhanh nhất mà không phải động vào khoản tiết kiệm dành cho con cái.
Tết là ví dụ rõ nhất. Chi tiêu cho quà biếu, sửa nhà, mua sắm cuối năm thường vượt xa thu nhập một tháng. Khảo sát của các công ty tài chính cho thấy nhu cầu vay tăng rõ rệt trong khoảng hai tháng trước Tết Nguyên đán, đặc biệt ở nhóm thu nhập 10–20 triệu đồng/tháng.
Rào cản thứ hai nằm ở giấy tờ. Người làm công ty có hợp đồng lao động thì dễ chứng minh thu nhập. Người làm tự do, buôn bán nhỏ, lao động thời vụ lại gặp khó vì không có bảng lương. Đây chính là nhóm bị các ứng dụng cho vay không rõ nguồn gốc nhắm tới, và cũng là nhóm dễ rơi vào bẫy chi phí nhất.
Rào cản thứ ba là hiểu biết về lãi suất. Rất nhiều người chỉ nghe con số "1,5% mỗi tháng" mà không quy đổi ra năm, không biết khoản vay tính theo dư nợ gốc hay dư nợ giảm dần. Cùng một mức 1,5%/tháng, cách tính khác nhau có thể chênh nhau vài chục phần trăm chi phí thực tế trên toàn bộ thời hạn vay.
Ngân hàng, công ty tài chính hay vay nóng: khác nhau ở đâu
Số liệu công bố của Ngân hàng Nhà nước cho thấy lãi suất cho vay bình quân của nhóm ngân hàng thương mại nhà nước và cổ phần ở mức 8,4–10,9%/năm đối với các khoản vay mới và cũ còn dư nợ. Con số này là bình quân toàn hệ thống, gồm cả vay thế chấp lãi suất thấp, nên gói tín chấp cá nhân thực tế thường cao hơn.
| Kênh vay | Hạn mức và thời hạn tham khảo | Chi phí tham khảo | Ưu điểm | Điểm cần cân nhắc |
|---|
| Ngân hàng thương mại (tín chấp) | Một số nơi nhận khoản vay từ vài triệu đồng, thời hạn tới 60 tháng | Gói tín chấp có thể từ khoảng 14%/năm; lãi suất bình quân hệ thống 8,4–10,9%/năm | Pháp lý rõ ràng, lãi suất thấp hơn, được lưu hồ sơ tín dụng đúng chuẩn | Xét duyệt chặt, cần chứng minh thu nhập, thời gian chờ lâu hơn |
| Công ty tài chính tiêu dùng | Khoản vay nhỏ, thời hạn linh hoạt | Cao hơn ngân hàng; biên lãi thuần của các đơn vị lớn những năm gần đây quanh 27–34% | Duyệt nhanh, nhận cả người thu nhập thấp, hồ sơ gọn | Tổng chi phí cao, phí phạt chậm trả và phí tất toán trước hạn |
| Vay có tài sản bảo đảm | Theo giá trị tài sản, thời hạn dài | Thấp nhất trong các kênh | Lãi suất dễ chịu, kỳ hạn dài, số tiền lớn | Cần sổ đỏ hoặc xe, thủ tục định giá, rủi ro mất tài sản |
| Vay qua ứng dụng không rõ nguồn gốc | Quảng cáo "giải ngân 15 phút" | Không công bố đầy đủ, thường kèm phí dịch vụ | Thủ tục gần như không có | Rủi ro tín dụng đen, bị đòi nợ kiểu đe dọa, lộ dữ liệu cá nhân |
Điều đáng chú ý là mặt bằng lãi suất đang có xu hướng giảm. Sau khi Ngân hàng Nhà nước yêu cầu các ngân hàng hạ lãi suất huy động, hàng loạt đơn vị đã điều chỉnh biểu lãi suất, kéo theo dư địa giảm lãi vay trong những tháng tới. Người có nhu cầu vay tiêu dùng cá nhân nên hỏi lại biểu lãi suất hiện hành thay vì dựa vào con số nghe được từ vài tháng trước.
Với nhóm thu nhập thấp, công ty tài chính tiêu dùng vẫn là kênh dễ tiếp cận nhất. Home Credit, HD Saison hay FE Credit đều có mạng lưới điểm giới thiệu dịch vụ phủ rộng, riêng HD Saison công bố hàng chục nghìn điểm trên toàn quốc. Cái giá phải trả là chi phí vốn cao hơn hẳn ngân hàng, nên khoản vay chỉ nên ở mức nhỏ và thời hạn ngắn.
Điều kiện, hồ sơ và những chỗ dễ bị "vặn"
Phần lớn ngân hàng yêu cầu khách hàng là công dân Việt Nam trong độ tuổi lao động, có thu nhập ổn định từ khoảng 10 triệu đồng/tháng và đã làm việc đủ thời gian ở vị trí hiện tại. Hồ sơ cơ bản gồm căn cước công dân, đơn đề nghị vay, bảng lương hoặc sao kê tài khoản vài tháng gần nhất, hợp đồng lao động.
Chỗ dễ phát sinh vấn đề nhất là cách tính lãi. Nhiều bảng minh họa khoản vay ở các điểm giới thiệu dịch vụ dùng lãi suất trên dư nợ ban đầu, nghĩa là bạn trả lãi trên toàn bộ số tiền đã vay trong suốt kỳ hạn, dù dư nợ giảm dần. Cách tính này đẩy chi phí thực lên đáng kể so với con số ban đầu. Hãy yêu cầu nhân viên tư vấn ghi rõ tổng số tiền phải trả cuối cùng, không chỉ khoản trả mỗi tháng.
Chị Ngọc Anh, 34 tuổi, làm văn phòng ở Thủ Đức, cần khoảng 80 triệu đồng để sửa lại phần mái nhà bị dột sau mùa mưa. Chị định vay nhanh qua một ứng dụng quảng cáo trên mạng xã hội vì "không cần chứng minh thu nhập". Sau khi đọc kỹ, chị phát hiện ngoài lãi còn có phí tư vấn và phí quản lý hồ sơ, cộng lại cao hơn nhiều so với gói tín chấp tại ngân hàng nơi chị nhận lương. Chị chuyển sang nộp hồ sơ tại chi nhánh, thời gian chờ gần một tuần nhưng tổng chi phí thấp hơn rõ rệt và mọi điều khoản đều nằm trong hợp đồng giấy.
Ở khu công nghiệp Bình Dương, câu chuyện lại khác. Anh Trường, công nhân dệt may, chọn vay trả góp chiếc xe máy mới qua một công ty tài chính có quầy ngay trong khu công nghiệp. Thủ tục gọn, giải ngân trong ngày, nhưng anh phải cam kết trả đúng hạn vì phí chậm thanh toán tính theo ngày. Anh tự đặt quy tắc: chỉ vay khi khoản trả hàng tháng dưới một phần ba lương, và luôn để sẵn một tháng trả nợ trong tài khoản.
Còn tại Hà Nội, Công an thành phố đã đưa ra cảnh báo về các hội nhóm "tín dụng đen", "vỡ nợ làm liều" hoạt động kín trên mạng xã hội, thu hút cả người thu nhập thấp lẫn thanh thiếu niên thiếu hiểu biết pháp luật. Nhiều người sau khi vay lãi cao mất khả năng chi trả đã bị rủ rê vào các hành vi vi phạm. Lời khuyên của cơ quan chức năng rất rõ: không vay qua tổ chức, cá nhân không rõ nguồn gốc, không tin lời mời "vay nhanh, không thế chấp, giải ngân trong vài phút".
Trước khi ký hợp đồng, nên làm những việc sau
- Tính tỷ lệ trả nợ trên thu nhập. Tổng các khoản trả hàng tháng, gồm cả thẻ tín dụng, không nên vượt quá 30–40% thu nhập.
- Yêu cầu bảng tổng chi phí bằng giấy, ghi rõ lãi suất, phí tư vấn, phí phạt chậm trả, phí tất toán trước hạn.
- Kiểm tra tên tổ chức cho vay trên danh sách tổ chức tín dụng được cấp phép, thay vì chỉ nhìn vào quảng cáo.
- Hỏi rõ khoản vay có được báo lên hệ thống thông tin tín dụng hay không. Khoản vay "ngoài luồng" thường không giúp bạn xây dựng lịch sử tín dụng tốt.
- Bảo quản dữ liệu cá nhân. Không gửi ảnh căn cước, ảnh chụp màn hình danh bạ cho ứng dụng lạ, vì đây là nguồn nguyên liệu cho các chiêu đòi nợ kiểu quấy rối.
- Khi bị đe dọa đòi nợ, liên hệ công an phường hoặc xã nơi cư trú và lưu lại bằng chứng tin nhắn, cuộc gọi.
Về nguồn hỗ trợ tại địa phương, chi nhánh Ngân hàng Nhà nước tại các tỉnh, thành và đường dây tiếp nhận phản ánh của từng ngân hàng là hai kênh nên lưu sẵn. Ở Hà Nội và TP.HCM, mạng lưới chi nhánh ngân hàng dày đặc nên việc so sánh vài nơi trước khi nộp hồ sơ chỉ mất một buổi sáng. Người ở tỉnh, nên ưu tiên chi nhánh có trụ sở gần nơi làm việc để tiện xử lý giấy tờ và hỏi trực tiếp khi có vướng mắc.
Vay tiền không xấu. Xấu là vay mà không biết mình đang trả bao nhiêu. Một khoản vay 50 triệu đồng có thể là bệ đỡ cho gia đình trong lúc khó, hoặc cũng có thể thành gánh nặng kéo dài nhiều năm, khác biệt nằm ở vài buổi chiều chịu khó đọc kỹ hợp đồng và so sánh vài ba nơi. Nếu bạn đang cân nhắc một khoản vay tiêu dùng cá nhân, hãy bắt đầu bằng việc ghi ra giấy số tiền thực sự cần, thu nhập hàng tháng và khoản trả tối đa mình chịu được. Có ba con số đó trong tay, mọi lời chào mời sẽ trở nên dễ đánh giá hơn rất nhiều.
研究の知恵